การจักรสานไม้ไผ่

, 09 พฤษภาคม 2554

๒.๑ ชื่อข้อมูลภูมิปัญญา ด้านหัตถกรรม (การจักรสานไม้ไผ่)
๒.๒ ความรู้ความสามารถ การสานตะกร้า(เข่งขยะ)
๒.๓ วัสดุ/วัตถุดิบ/สื่อ/อุปกรณ์สำหรับการผลิตผลงานของภูมิปัญญาท้องถิ่น
-ไม้ไผ่นำมาจักเป็นตอกเพื่อใช้สานเป็นเข่ง
๒.๔ วิธีการถ่ายทอดของภูมิปัญญาท้องถิ่น
-ถ่ายทอดที่กลุ่มผู้สูงอายุบ้านนาบอน
– แนะนำวิธีการสานตะกร้าในรูปแบบต่างๆให้ดู และลงมือปฏิบัติจริง
๒.๕ ขั้นตอนการถ่ายทอดของภูมิปัญญาท้องถิ่น
ขั้นแรก
เป็นการเลือกไม้ก่อน ไม้ที่ทำจะใช้ไม้ ไผ่บ้าน เพราะมีขนาดใหญ่จักเป็นตอกได้ง่าย อายุไม้ไม่ควรต่ำกว่าหนึ่งปี ยิ่งแก่เท่า ใดยิ่งดี เพราะไม้ที่อ่อนจะทำให้เข่ง ไม่แข็งแรงทนทานต่อการใช้งาน โดยจะ ตัดเอาส่วนต้น การจักเป็นตอกจะลำบากถ้า เอาส่วนปลายเส้นต้องไม่สม่ำเสมอและไม้มักจะ ปลายด้วน เพราะจักแล้วเส้นตอกมักจะขาดและ ไม่มีแมลงเจาะเพราะไม้ที่มีแมลงเจาะแล้ว เมื่อจักเป็นตอกจะได้เส้นตอกน้อย
ขั้นที่สอง
นำไม้มาตัดเป็นท่อน ๆ ประมาณ ๒-๓ วาแล้วผ่าซีกออกเป็นชิ้นเล็ก ๆ เรียกว่า “จักตอก” โดยการผ่าจากลำต้นไป ทางปลายไม้ให้ได้ขนาดความกว้างประมาณ ๑ เซนติเมตร หนาประมาณ มิลลิเมตร ใช้เป็นส่วนที่ใช้สานเรียก ว่า “ตอกสาน” และแยกทำเป็นชิ้นเล็ก ๆ หนาประมาณ ๑ มิลลิเมตรกว้าง ๒ มิลลิเมตร เพื่อใช้สาน ตรงขอบปากเข่งเพิ่มความแข็งแรงอีก ๕-๑๑ เส้นเรียก ตอกไพ ตัดไม้ให้ได้ตามความ ยาวอีก ๓-๔ ศอก แล้วผ่าจักเป็นตอก หนา ๑.๕ กว้าง ๑ เซนติเมตร ใช้เป็นโครงสร้าง ของเข่งเรียกว่า ตอกทางชั่ง

ขั้นที่สาม
เริ่มสานโดยใช้ตอกทางชั่ง สานลายขัดจน ได้ขนาดเท่ากับเข่งแม่แบบ แล้วนำไปวาง ไว้ที่ก้นเข่งแม่แบบ แล้วตักตอกให้งอ ไปตามเข่งแม่แบบแล้วใช้ตอกสานโดยสาน ขัดไปเรื่อย ๆ จนเหลือขอบแข่งประมาณ ๒ นิ้ว เปลี่ยนมามาใช้ตอกไฟ สานแทนจนถึงขอบ เข่งแล้วหักพับตอกชั่งสอดสานย้อนกลับมา ทางกันเข่งแล้วใช้ตอกสอดทำเป็นหูหิ้ว ทั้งสองข้างจะได้เข่ง ๑ ใบเทคนิคการทำ เข่ง จะต้องเลือกไม้ที่ไม่อ่อนจนเกินไป อาจ ใช้ส่วนผิวของไม้ เรียกว่า ติวไม้สานทั้งหมด เพื่อความแข็งแรง หรือสานเป็นบางส่วนสลับ กันเพื่อลวดลายให้สวยงามน่าใช้ก็ได้

๒.๖ ประโยชน์/คุณค่าของภูมิปัญญาและของผลงาน
– รู้จักใช้วัสดุในท้องถิ่นให้เกิดประโยชน์
– ทำเป็นอาชีพเสริม เพิ่มรายได้